ได้มีการตั้งสมมุติฐานขึ้นมาต่างๆ ถึงแหล่งกำเนิดของข้าวปลูก แต่ยังหาข้อมูลที่เด่นชัดไม่ได้ แม้ว่าจะมีการศึกษาค้นคว้ามาเป็นระยะเวลานานแล้วก็ตาม Candolle ในปี ค.ศ. 1882

ได้มีการตั้งสมมุติฐานขึ้นมาต่างๆ ถึงแหล่งกำเนิดของข้าวปลูก แต่ยังหาข้อมูลที่เด่นชัดไม่ได้ แม้ว่าจะมีการศึกษาค้นคว้ามาเป็นระยะเวลานานแล้วก็ตาม Candolle ในปี ค.ศ. 1882 ได้อ้างถึงเหตุผลทางประวัติศาสตร์ว่า แหล่งกำเนิดของข้าวปลูกแรกๆ น่าจะเกิดขึ้นในประเทศจีน ในขณะที่ความเชื่อว่าแหล่งกำเนิดของข้าวปลูกอยู่ในประเทศอินเดียยังได้รับการยอมรับอยู่เนื่องจากมีข้าวป่าหลายชนิดพบทั่วไปในประเทศดังกล่าว ต่อมา Vavilov (1926) ได้ให้ข้อคิดเห็นว่าวิวัฒนาการของข้าวปลูกน่าจะเกิดขึ้นในประเทศอินเดียเช่นเดียวกัน ในขณะที่ Sampath (1973) คิดว่าวิวัฒนาการของข้าวปลูกจากข้าวป่าน่าจะเริ่มขึ้นในแถบอินโดจีน และจากการที่พบว่ามีการแพร่กระจายอย่างต่อเนื่องของ O. rufipogon และ O. nivara รวมทั้งข้าวลูกผสมระหว่างข้าวป่ากับข้าวปลูกบนเส้นทาง 2,000 ไมล์ จากเชิงเขาหิมาลัยจนถึงบริเวณ แม่น้ำโขงทำให้ Chang (1975) ได้ให้แนวคิดเกี่ยวกับศูนย์กลางต้นกำเนิดของข้าวปลูกเอเชียว่า น่าจะเป็นพื้นที่ทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศอินเดีย ภาคเหนือของประเทศบังคลาเทศ รวมทั้งบริเวณที่ติดต่อกันของประเทศไทย พม่า ลาว เวียดนาม และจีนตอนใต้ และจากบริเวณดังกล่าวข้าวปลูกจะถูกแพร่กระจายออกเป็น 3 เส้นทางด้วยกัน โดยเส้นทางในสายแรกข้าวปลูกจะนำไปปลูกในบริเวณแม่น้ำเหลืองของจีน และเผื่อกระจายต่อไปยังเกาหลีและจีน เป็นการพัฒนาของข้าวในกลุ่มจาปอนิกา ในเส้นทางที่สองเป็นการพัฒนาของข้าวในเขตร้อนซึ่งเป็นข้าวในกลุ่มอินดิกา มีการแพร่กระจายไปทางตอนใต้ของประเทศอินเดียและศรีลังกาจากนั้นจึงมีการนำไปปลูกในบริเวณลุ่มแม่น้ำแยงซีของประเทศจีน เมื่อประมาณคริสต์ศตวรรษที่ 20 ส่วนเส้นทางที่สามสันนิษฐานว่าเป็นผลจากการคัดเลือกข้าวกลุ่มอินดิกา ในประเทศอินโดนีเซีย ต่อมาข้าวในเส้นทางสายนี้จะนำไปปลูกในฟิลิปปินส์และญี่ปุ่น ต่อจากนั้นข้าวปลูกเอเชียจากสายต่างๆ จะถูกนำไปปลูกในยุโรป แอฟริกา และถูกนำต่อไปยังประเทศสหรัฐอเมริกาและแอฟริกากลาง จากหลักฐานทางโบราณคดีเชื่อว่ามีการปลูกข้าวในประเทศอินเดียมาตั้งแต่ 2,500 ปีก่อนคริสต์ศักราช ในขณะที่เปลือกข้าวในอิฐที่พบในประเทศจีนมีอายุกว่า 3,280 ปี และประเทศไทยมีอายุกว่า 3,500 ปี ก่อนคริสต์ศักราช นอกจากนี้มีรายงานพบว่าข้าวป่าที่มีอยู่มากในชนบทของประเทศจีนมีการผสมข้ามกับข้าวปลูก และสรุปว่าข้าวปลูกน่าจะมีวิวัฒนาการจากข้าวป่าในประเทศจีน


สำหรับข้าวแอฟริกา Chang (1975, 1979) สันนิษฐานว่ามีวิวัฒนาการขึ้นมาเมื่อประมาณ 1,500 ปี ก่อนคริสต์ศักราช โดยมีแหล่งกำเนิดอยู่พื้นที่ลุ่มน้ำขังตอนเหนือของแม่น้ำ Niger และต่อมามีการแพร่กระจายลงมาทางตะวันออกเฉียงใต้บริเวณชายฝั่งของประเทศนิวกีนี


นอกจากนี้ ทฤษฎีว่าด้วยเรื่องของแหล่งกำเนิดของข้าวปลูกเอเชียและการแพร่กระจาย ก็ยังมีผู้เสนอแนวคิดที่แตกต่างไปจากที่กล่าวมาแล้วข้างต้น ทาดาโยะ (2541) ได้เริ่มต้นจากการวิจัยค้นหาเส้นทางต่างๆ และให้ทฤษฎีเกี่ยวกับแหล่งกำเนิดของข้าวว่าบริเวณที่บรรจบกันของเส้นทางแพร่กระจายต่างๆ  เหล่านั้นน่าจะเป็นแหล่งกำเนิดของข้าว จากผลการวิจัยดังกล่าวพบว่า บริเวณที่ราบสูงในเขตละติจูดสูงที่อยู่ระหว่างมณฑลยูนนานและรัฐอัสสัม น่าจะเป็นแหล่งกำเนิดของข้าวปลูก เนื่องจากผลการสำรวจพื้นที่บริเวณรัฐอัสสัม พบว่า บริเวณรัฐนี้มีพื้นที่ทั้งที่ราบสูง หุบเขา มีการปลูกทั้งจาปอนิกา และอินดิกา ทั้งข้าวนาดอน ข้าวน้ำขึ้น  รวมทั้งมีข้าวป่าที่มีความหลากหลายปรากฏอยู่มาก ซึ่งดูเหมือนจะเป็นพื้นที่แห่งเดียวในทวีปเอเชีย ที่มีความหลากหลายของข้าวในสกุล Oryza มากที่สุด ลักษณะของธรรมชาติของรัฐอัสสัมและมณฑลยูนานมีความคล้ายคลึงกันมากโดยมีแม่น้ำพรหมบุตรเชื่อมอยู่ แต่ทาดาโยะก็ยังไม่สามารถระบุได้ชัดเจนว่าพื้นที่ซึ่งเริ่มทำการแบ่งแยกชัดเจนเป็นข้าวอินดิกา หรือจาปอนิกา เนื่องจากการทดสอบปฏิกิริยาต่อฟีนอลของเมล็ดข้าวเปลือกซึ่งใช้เป็นการแบ่งข้าวดังกล่าวให้ปฏิกิริยาทั้งบวกและลบเป็นจำนวนเกือบเท่าๆ กัน


จากถิ่นกำเนิดของข้าวซึ่งโดยข้อสันนิษฐานอยู่ในพื้นที่สูงซึ่งครอบคลุมมณฑลยูนนาน และรัฐอัสสัม จากต้นน้ำในพื้นที่ดังกล่าว ข้าวจะมีการแพร่กระจายออกไปตามบริเวณแม่น้ำแต่ละสายผ่านไปตามพื้นที่ชายฝั่งแม่น้ำเรื่อยลงไปทางใต้ ทาดาโยะ (2541) ยังไม่แบ่งแนวทิศทางการแพร่กระจายของข้าวโดยใช้แม่น้ำเป็นหลัก พันธุ์ข้าวที่แพร่กระจายมาตามแม่น้ำโขง แม่น้ำอิระวดี ม่น้ำสาระวิน แม่น้ำเจ้าพระยา เข้ามาทางคาบสมุทรอินโดจีน เป็นข้าวจาปอนิกา เรียกข้าวพวกนี้ว่า สายพันธุ์แม่น้ำโขง ส่วนอีกด้านหนึ่งได้มีการแพร่กระจายของข้าวจาปอนิกาและอินดิกาไปตามชายฝั่งแม่น้ำคงคาตอนเหนือเข้าไปในแผ่นดินใหญ่ของอินเดีย โดยข้าวนี้ได้แพร่กระจายมาจากตอนปลายของแม่น้ำพรหมบุตรขึ้นไปสู่แม่น้ำคงคา เรียกข้าวพวกนี้ว่าข้าวสายพันธุ์พรหมบุตร-คงคา นอกจากนี้ ยังมีการแพร่กระจายของข้าวอินดิกาจากชายฝั่งตะวันออกของประเทศอินเดียข้ามผ่านอ่าวเบงกอล แล้วขยายไปทางตะวันออกเข้าสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เรียกข้าวพวกนี้ว่า สายพันธุ์เบงกอล ส่วนข้าวที่แพร่กระจายไปตามเส้นทางของแม่น้ำแยงซีเกียงสู่ประเทศจีนส่วนใหญ่เป็นข้าวจาปอนิกาเรียกชื่อนี้ว่าสายพันธุ์แยงซีเกียง


แหล่งกำเนิดข้าว (ตามทฤษฎีของทาดาโยะ 2541)

แหล่งอ้างอิง : กรมวิชาการเกษตร. 2541. วิวัฒนาการพันธุ์ข้าวไทย. สถาบันวิจัยข้าว กรมวิชาการเกษตร. หน้า 16-18.