ข้าวปลูกเอเชียและข้าวปลูกแอฟริกา มีวิวัฒนาการมาจากข้าวป่าที่มีความใกล้ชิด คือมีจำนวนโคโซมและชุดโคโมโซมเหมือนกัน

 

ได้ศึกษาถึงบรรพบุรุษของข้าวปลูกกันอย่างกว้างขวางเป็นเวลานานมาแล้ว แต่ก็ยังหาข้อสรุปที่ไม่ชัดเจนยังไม่ได้อย่างไรก็ตาม โดยทั่วไปเชื่อกันว่าข้าวปลูกทั้งสองชนิด คือ ข้าวปลูกเอเชียและข้าวปลูกแอฟริกา มีวิวัฒนาการมาจากข้าวป่าที่มีความใกล้ชิด คือมีจำนวนโคโซมและชุดโคโมโซมเหมือนกัน โดยสันนิษฐานข้าวปลูกเอเชียหรือ O.sativa มีความสำคัญใกล้ชิดกับ O.perennis ส่วนข้าวปลูกแอฟริกา หรือ O.glaberrima มีความสัมพันธุ์ใกล้ชิดกับ O.breviligulata จากการผสมพันธุ์ภายในระหว่าง O.sativa กับ O. perennis (O.rufipogon) ซึ่งเป็นข้าวป่าข้ามปีหรือกับ O. nivara ซึ่งเป็นข้าวป่าปีเดียวมีชุดโครโมโซม AA เหมือนกัน จะให้เมล็ดที่สมบรูณ์ เช่นเดียวกับการผสมพันธุ์ภายในกลุ่มระหว่าง O.glaberrima กับ O.breviligulata (O. barthii) ซึ่งเป็นข้าวป่าปีเดียว มีชุดโครโมโซม AgAg เหมือนกันจะให้เมล็ดที่สมบรูณ์เช่นเดียวกัน (สำหรับข้าวป่า O. barthii สันนิษฐานว่ามีการวิวัฒนาการมาจากข้าวป่าข้ามปี O.longistaminata ซึ่งมีโครโมโซม AbAb) ในขณะที่การผสมพันธุ์ข้ามกลุ่มจะได้เมล็ดที่เป็นหมัน และจากการศึกษาข้าวป่าชนิดอื่นๆไม่พบว่าจะมีความสัมพันธุ์ดังกล่าวกับข้าวปลูกทั้งสองชนิด ซึ่ง Oka (1974) และ Morishima et al. (1980) ได้สรุปว่าวิวัฒนาการของข้าวปลูกทั้งสองชนิดเกิดคนละเส้นทางกันโดยไม่มีความเกี่ยวข้องกัน แต่ปัญหาที่ยังไม่สามารถสรุปได้ชัดเจนในขณะนี้ก็คือ ข้าวปลูกมีวิวัฒนาการมาจากข้าวป่าข้ามปีหรือข้าวป่าปีเดียว มีการศึกษาและให้ข้อคิดเห็นกันอย่างหลากหลาย โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเรื่องบรรพบุรุษของข้าวปลูกเอเชีย ซึ่งมีแนวความคิดเห็นที่แตกต่างกันไป Oka (1975) ให้ความเห็นว่า ข้าวป่าข้ามปีน่าจะเป็นบรรพบุรุษโดยตรงของข้าวปลูกโดยมีเหตุผลว่า ข้าวป่าข้ามปีมีความแปรปรวนทางพันธุ์กรรมภายในประชากรค่อยข้างมากกว่าข้าวป่าชนิดปีเดียว นอกจากนี้ พันธุ์ข้าวปลูกส่วนใหญ่สามารถที่จะอยู่ข้ามปีให้ผลผลิตได้อีกหลังจากเก็บเกี่ยวครั้งแรกแล้ว เช่นเดียวกับข้าวข้ามปี ขั้นตอนการวิวัฒนาการของข้าวปลูกน่าจะเป็นในลักษณะของ

Chang (1976a) ได้พิจารณาจากความคล้ายคลึงทางลักษณะต่างๆ และสรุปว่าข้าวป่าปีเดียวน่าจะเป็นบรรพบุรุษโดยตรงของข้าวปลูก มีขั้นตอนวิวัฒนาการโดย

อย่างไรก็ตามยังมีข้อคิดเห็นที่แตกต่างไปจากดังกล่าวข้างต้นโดย Morishima et al. (1980) ทำการวิจัยและสรุปว่า ข้าวป่าชนิดกึ่งข้ามปี – ปีเดียว ซึ่งพัฒนาจากข้าวป่าข้ามปี ควรจะเป็นบรรพบุรุษของข้าวของข้าวปลูกมากที่สุด เนื่องจากมีความแปรปรวนทางพันธุ์กรรมภายในประชากรสูงและมีการให้ผลผลิตที่ดี เมื่อเปรียบเทียบกับข้าวป่าข้ามปี ซึ่งถึงแม้จะมีความแปรปรวนค่อนข้างมีน้อยเนื่องเมล็ดข้าวป่าข้ามปีแต่ละรวงจะมีจำนวนน้อยมาก ดังนั้น วิวัฒนาการของข้าวปลูกน่าจะมีลำดับขั้นตอนจาก

จากข้อคิดเห็นต่างๆ ข้างต้น โดยภาพรวมแล้วอาจจะกล่าวได้ว่าข้าวป่าข้ามปีเป็นบรรพบุรุษแรกเริ่มของข้าวก่อนที่จะพัฒนามาเป็นข้าวปลูก

แหล่งอ้างอิง : กรมวิชาการเกษตร. 2541. วิวัฒนาการพันธุ์ข้าวไทย. สถาบันวิจัยข้าว กรมวิชาการเกษตร. หน้า 15-16.