แอ่งอารยธรรมอีสานประกอบด้วยแอ่งสกลนครและแอ่งโคราชแอ่งสกลนครอยู่ทางเหนือในเขตจังหวัดเลยอุดรธานีหนองคาย ฯลฯ

 

อีสาน:อู่อารยธรรมแม่โขง

แอ่งอารยธรรมอีสานประกอบด้วยแอ่งสกลนครและแอ่งโคราชแอ่งสกลนครอยู่ทางเหนือในเขตจังหวัดเลยอุดรธาีนีหนองคาย สกลนคร และนครพนม มีเทือกเขาภูพานเป็นแนวแบ่งเขตแอ่งสกลนครจากแอ่งโคราช มีแม่น้ำสงครามเป็นแม่น้ำสายหลัก

แอ่งโคราชอยู่ทางตอนใต้ลุ่มแม่น้ำมูล-ชี มีลักษณะเป็นแอ่งกระทะ ลำน้ำสายหลักของแอ่งโคราช คือแม่น้ำมูล-ชี การกระทำของแม่น้ำมูล-ชี และสาขาในแอ่งโคราชทำให้เกิดบริเวณที่ราบลุ่มเหมาะแก่การเพาะปลูกและตั้งหลักแหล่งชุมชนโบราณอยู่เกือบทั่วบริเวณ

ลุ่มน้ำสงครามตอนบนเหมาะกับการตั้งถิ่นฐานชุมชนมากกว่าบริเวณตอนกลาง ซึ่งส่วนใหญ่เป็นเนินลูกรัง ป่าไม่ค่อยมีที่ราบและแหล่งน้ำตามธรรมชาติซึ่งเอื้อต่อการเพาะปลูก ส่วนตอนล่างเป็นบริเวณที่น้ำจากแม่น้ำโขงไหลเข้ามาท่วมในฤดูน้ำไม่ต่ำกว่า 3-4 เดือน จึงไม่เหมาะกับการตั้งถิ่นฐานอย่างถาวร ตั้งแต่ก่อนสมัยประวัติศาสตร์จนถึงร้อยกว่าปีที่ผ่านมา ชุมชนขยายตัวจากริมฝั่งแม่น้ำโขงและผู้คนที่อยู่ในลุ่มน้ำสงครามตอนบนเข้ามา

แหล่งอารยธรรมสำคัญในบริเวณลุ่มแม่น้ำสงครามตอนบนได้แก่กลุ่มชุมชนในวัฒนธรรมบ้านเชียงแทบทุกแห่งมักตั้งอยู่บนที่ดอน มีธารน้ำและลำห้วย ที่เป็นสาขาของต้นน้ำของลำน้ำสงครามไหลผ่าน และเป็นบริเวณใกล้เคียงกับที่ราบลุ่มสำหรับปลูกข้าว

ศูนย์กลางของเมืองหรือชุมชนมักตั้งอยู่ใกล้หนองน้ำ หรือที่ในปัจจุบันเรียกว่า ป่าบุ่งป่าทาม อาทิ แหล่งชุมชนบ้านเชียงในเขตอำเภอหนองหาร จังหวัดอุดรธานี ซึ่งเริ่มเมื่อราว 3,500 ปีที่ผ่านมาเป็นอย่างน้อย และสืบเนื่องมาถึงสมัยทวารดี เมื่อ 1,000 กว่าปีที่ผ่านมา

จากขุดค้นจากโบราณคดีพบเมล็ดข้าวและรอยประทับของเปลือกข้าวในเนื้อภาชนะดินเผาจำนวนมาก ที่ผลิตตั้งแต่แรกตั้งถิ่นฐาน ระหว่าง 5,600-3,000 ปีมาแล้วจนถึงภาชนะดินเผา ในสมัยก่อนประวัติศาสตร์ระยะสุดท้ายซึ่งมีอายุระหว่าง 2,300-1,800 ปีมาแล้ว แสดงว่าคนบ้านเชียงมีการทำนาปลูกข้าวซึ่งต้องทำบริเวณที่ราบลุ่มใกล้ที่ตั้งชุมชน ตามชั้นดินที่เกี่ยวกับที่อยู่อาศัยพบเปลือกหอยน้ำจืดเป็นจำนวนมาก รวมทั้งก้างปลาและสัตว์น้ำอื่นๆ แสดงว่าก่อนประวัติศาสตร์อาศัยอาหารจากหนองน้ำและที่ลุ่มต่ำที่เป็นป่าบุ่งป่าทาม การพบเบ็ดตกปลาแสดงให้เห็นว่าการจับปลาและสัตว์น้ำเป็นกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่สำคัญและมีการล่าสัตว์ เช่น เก้ง กวาง แสดงว่าคนบ้านเชียงปลูกข้าวกิน จับสัตว์น้ำจืด เช่น หอย ปู ปลาในหนองน้ำ และบริเวณป่าบุ่งป่าทาม

บริเวณลุ่มน้ำมูล แอ่งโคราชในเขตจังหวัดอุบลราชธานีมีหลักฐานแสดงความรุ่งเรืองของอารยธรรมเก่าแก่ที่สืบเนืองกันมาเป็นส่วนหนึ่งของอารยธรรมในแอ่งโคราชภาพเขียนสีก่อนประวัติศาสตร์บริเวณผาหมอนน้อย อำเภอโขงเจียม แสดงให้เห็นวิถีเกษตรกรรม ทั้งการประมง การทำนาและเลี้ยงสัตว์ ซึ่งสันนิษฐานว่าน่าจะสัมพันธ์กับการประกอบพิธีกรรมเพื่อความอุดมสมบรูณ์

แหล่งอ้างอิง : กรมวิชาการเกษตร. 2541. ข้าว...วัฒนธรรมแห่งชีวิต. สถาบันวิจัยข้าว กรมวิชาการเกษตร. หน้า 18-19.