ชุมชนชาวนาที่ภาคเหนือตอนบน ถึงภาคเหนือตอนกลางตั้งอยู่ที่ราบลุ่มแม่น้ำระหว่างหุบเขาอันอุดมสมบรูณ์

ชุมชนชาวนาที่ภาคเหนือตอนบน ถึงภาคเหนือตอนกลางตั้งอยู่ที่ราบลุ่มแม่น้ำระหว่างหุบเขาอันอุดมสมบรูณ์เทือกเขาวางกั้นพื้นที่ราบให้แยกจากกัน หากเชื่อมร้อยกันด้วยระบบความสัมพันธ์ในรูปของเครือข่ายเหมืองฝายและเครือข่ายพระธาตุ ซึ่งเป็นศูนย์กลางความศรัทธาของชุมชน พิธีกรรมข้าวในภาคเหนือ ก่อนการเพาะปลูก พิธีเลี้ยงผีขุนน้ำในช่วงก่อนฤดูเพาะปลูก ราวปลายฤดูแล้งหรือต้นฤดูฝนเกษตรกรจะร่วมกันประกอบพิธีเลี้ยงผีขุนน้ำ ซึ่งเป็นผีชั้นสูงทำหน้าที่ปกป้องรักษาคุ้มครองให้แหล่งน้ำมีน้ำไหลตลอดปีโดยมีแก่เหมืองหรือหัวหน้าเหมืองฝาย เป็นผู้ทำพิธีเพื่อขอให้ขุนน้ำดลบันดาลให้น้ำอุดมสมบรูณ์เพียงพอต่อการเกษตรตลอดฤดูกาล นับเป็นโอกาสที่หมูเกษตรกรผู้ใช้น้ำสายเดียวกันจะได้มาพบปะหารือกันก่อนถึงฤดูกาลทำงานเหมืองฝาย หรือฤดูการเพาะปลูกนั้นเอง

ช่วงเพาะปลูก พิธีแฮกนา

หมายถึง การไถนาครั้งแรก การแฮกนาให้นาไทถือว่ามีความศักดิ์สิทธิ์และจะก่อให้เกิดศิริมงคล ที่ทำให้ข้าวงอกงามเต็มที่ โดยยึดถือปฏิทินสงกรานต์หรือปฏิทินปีใหม่เมืองซึ่งจะบอกให้ทราบว่าปีนั้นนาคให้น้ำกี่ตัวและหันหน้าไปทางทิศไดบ้าง การไถนาจะเริ่มจากทิศทางที่เป็นหัวนาคสู่ทิศที่เป็นหางนาค จากนั้นจะทำพิธีการหลกกล้า หรือถอนต้นกล้าข้าวและการปลูกนาหรือดำนาต่อไป

บำรุงรักษา

มีประเพณีการหลิมนาและหลกหญ้า การหลิมนา หมายถึงปลูกทดแทนหลังจากปลูกข้าวไปแล้ว 10-15 วัน เนื่องจากข้าวบางส่วนอาจถูกปู ปลา หรือเต่ากัดทำลาย ส่วนการ หลกหญ้า หมายถึง การถอนหญ้าที่ขึ้นแทรกอยู่ในกอข้าวให้หมด ซึ่งจะทำ 1-2 ครั้ง ในฤดูทำนาหนึ่ง ๆ

เก็บเกี่ยว

เมื่อข้าวสุกมีสีเหลืองแล้ว จะมีการเอามือหรือลงแขกเกี่ยวข้าว เคียวทางภาคเหนือจะโค้งน้อยกว่าใบเคียวทางภาคกลาง เพราะชาวนานิยมเกี่ยวข้าวชิดโคนต้น จะได้ฟางข้าวสำหรับให้วัวควายกินในฤดูแล้ง เมื่อเก็บเกี่ยวแล้วก่อนนวด จะทำพิธีสู่ขวัญข้าว อันเป็นการคารวะแม่โพสพหรือแม่โกสก เครื่องพลีกรรมประกอบด้วย พานบายศรีปากชามหรือบายศรีนมแมว 1 ชุด ไก้ต้ม 1 ชุด เหล้า 2 ไห ข้าวตอกดอกไม้ 3 ชุด ข้าวเหนียว 1 กระติบ หมากพลู เมี่ยง บุหรี่ 1 ชุด โดยมีเจ้าของนาหรือปู่จารย์ของหมู่บ้านเป็นผู้กล่าวคำสังเวย

แหล่งอ้างอิง : กรมวิชาการเกษตร. 2541. ข้าว...วัฒนธรรมแห่งชีวิต. สถาบันวิจัยข้าว กรมวิชาการเกษตร. หน้า 70-71.